Si t’i mbajmë Putinin dhe Xi-në jashtë Ballkanit

OP/ED

Gazeta Express

16/09/2024 18:26

Shkruan: James Stavridis

Serbia po bëhet një qendër e konfliktit të fuqive të mëdha dhe BE-ja e NATO-ja mund ta sjellin atë në gjirin e Perëndimit

Ballkani është i ndërlikuar. Dhe tendenca është gjithmonë që të injorohen ato kombe – derisa të shpërthejnë, siç kanë bërë me konsistencë gjatë dekadave të fundit.

Shpërthimet e viteve 1990 ishin veçanërisht të shëmtuara, duke kulmuar me masakrën e 8,000 burrave dhe djemve myslimanë nga forcat paraushtarake etnike serbe në Srebrenicë, në Bosnje dhe Hercegovinë. Në atë kohë, unë isha kapiten i një destrojeri që vepronte si pjesë e një bllokade të Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut në Detin Adriatik, duke parandaluar që armët e avancuara të arrinin luftëtarët serbë. Për t’u përgatitur për detyrën, kisha lexuar rrëfimin e jashtëzakonshëm të Robert D. Kaplanit për historinë e përgjakshme të rajonit, “Fantazmat e Ballkanit”. Unë u largova me një respekt të shëndetshëm për urrejtjen e hidhur që nxit të gjitha anët.

Në fillim të viteve 2010, kur unë isha komandanti suprem aleat i NATO-s, ne kishim 15,000 trupa nga 20 vende që ndihmonin për të mbajtur një paqe jo të lehtë midis Serbisë dhe Kosovës – kjo e fundit një rajon i shkëputur nga e para, që SHBA e njeh si një shtet sovran. Armiqësia buronte nga konflikti shekullor midis të krishterëve serbë dhe kosovarëve myslimanë – që daton që nga rënia e Perandorisë Bizantine dhe ngritja e Turqisë Osmane. Ndjeja urrejtjen e rrënjosur thellë sa herë që vizitoja rajonin, gjë që e bëra dhjetëra herë. “Shumë histori”, më tha një udhëheqës kosovar.

Nuk është për t’u habitur, Gadishulli Ballkanik mbetet plot tensione, veçanërisht në kufirin Serbi-Kosovë dhe në Bosnje, ku një qeveri e vështirë trepalëshe e përbërë nga serbët ortodoksë, kroatët romano katolikë dhe boshnjakët myslimanë mëdyshen. Bosnja dhe Hercegovina është ende një rrëmujë, por në një farë mase kur ndodh një ngjarje potencialisht shpërthyese, palët nuk kërkojnë pushkët e tyre të gjuetisë, por kërkojnë ndërmjetësim nga BE. Një mision shumë më i vogël i NATO-s atje ndihmon në mbajtjen e kapakut (për fat të keq, gati 100 prej atyre paqeruajtësve u plagosën në trazira nga serbët etnikë në Kosovë vitin e kaluar).

Në një artikull të fundit të argumentuar me zgjuarsi në Politico, Matthew Kaminski parashtron një rast bindës se Serbia është një pikë vendimtare e konkurrencës gjeopolitike të shekullit të 21-të. Në njërën anë është Perëndimi, veçanërisht Bashkimi Evropian dhe NATO; dhe në anën tjetër nuk është vetëm Rusia por gjithnjë e më shumë Kina, e cila e sheh Serbinë si një pikë të përshtatshme strategjike hyrjeje në Evropën Juglindore. Kaminski thotë për Serbinë, “Fati i saj do të ndihmojë në përcaktimin se cila Fuqi e Madhe do të dominojë këtë shekull”.

Kjo mund të jetë pak e hiperbolizuar, por bota demokratike duhet të jetë jashtëzakonisht e shqetësuar që Rusia dhe Kina të bëjnë depërtime të mëdha në atë që përndryshe po bëhet një gadishull i NATO-s.

Serbia është vendi më konfliktual në rajon. Nga njëra anë, serbët kanë afinitete të rëndësishme kulturore dhe historike me Rusinë e Vladimir Putinit. Ata ndajnë një lidhje të fuqishme fetare përmes kishave ortodokse ruse dhe serbe dhe janë partnerë të rëndësishëm tregtarë. Dhe në maj, Presidenti Xi Jinping i Kinës bëri një udhëtim të profilit të lartë për të nënshkruar një marrëveshje tregtare me Beogradin.

Nga ana tjetër, serbët shikojnë Kroacinë fqinje dhe shohin sesi bashkëpunimi me Evropën Perëndimore mund të çojë në përmirësime ekonomike në gjithçka, nga turizmi në infrastrukturë. Serbia aplikoi për anëtarësim në Bashkimin Evropian në vitin 2009. Presidenti francez Emmanuel Macron pati një vizitë të që mori vëmendje muajin e kaluar dhe mbylli shitjen e një duzinë avionësh francezë Rafale për Forcën Ajrore Serbe. Kancelari gjerman Olaf Scholz shkoi në Beograd gjatë verës për të përfunduar një marrëveshje mineralesh BE-Serbi.

Serbët kanë parë gjithashtu disa vende të Ballkanit që kanë arritur anëtarësimin në NATO (Shqipëria, Maqedonia e Veriut, Kroacia, Sllovenia dhe Mali i Zi) dhe BE (Kroacia dhe Sllovenia). Kjo i jep shtysë idesë që Serbia, në thelb trashëgimtare e Jugosllavisë së vjetër, të vijë drejt Perëndimit.

Çelësi mund të jetë presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq. E takova Vuçiqin (që do të thotë “ujk” në serbisht) gjatë kohës sime në NATO dhe mbeta i impresionuar. Me një gjatësi 198 cm ai u ngjit mbi kornizën time kompakte, por ne u morëm vesh. Anglishtja e tij është e shkëlqyeshme dhe pasi e tajkaluam temën obligative rreth sulmeve të NATO-s (aleanca lëshoi ​​një numër raketash Tomahawk në Beograd gjatë luftërave ballkanike), Vuçiç mu duk i  zgjuar, strategjik dhe një komunikues efektiv.

Uashingtoni po bën me mençuri një presion në të gjitha anët ndaj Serbisë, duke filluar me dërgimin e një prej ambasadorëve të saj më me përvojë në karrierë, Chris Hill, në Beograd. Hill, i cili ka shërbyer në  në katër vende të tjera, përfshirë Maqedoninë e Veriut, është personi më i besueshëm për të tërhequr butësisht Serbinë drejt Perëndimit.

Vlen të përmendet veçanërisht, Serbia ka qenë kryesisht mbështetëse për Ukrainën. Ndërsa Beogradi nuk i është bashkuar regjimit të sanksioneve kundër Rusisë, Vuçiç ka dënuar agresionin e Putinit dhe ka thënë se Krimea dhe Donbasi i pushtuar nga Rusia janë territore sovrane të Ukrainës. Beogradi ka lejuar gjithashtu municione serbe në vlerë prej afro 1 miliard dollarësh – të blera nga SHBA-të – të gjejnë rrugën për në Kiev. Siç më tha Hill kohët e fundit, “Ne kemi nevojë për të gjithë duart në kuvertë për Ukrainën, dhe Serbia po ndihmon patjetër.”

Angazhimi më i madh i NATO-s në të gjithë Ballkanin do të ishte një mënyrë e zgjuar për t’u përballur me serbët. Kjo duhet të përfshijë stërvitje të fuqishme  të udhëhequra nga anëtarët ballkanikë të NATO-s si Greqia dhe Bullgaria; më shumë shitje të teknologjisë ushtarake perëndimore në të gjithë rajonin, duke përfshirë automjete të blinduara dhe artileri më të mirë; dërgimi i oficerëve amerikanë në kolegjet serbe të luftës dhe oficerëve të tyre të lartë në kolegjet tona; dhe afrimi i serbëve për pjesëmarrje në misionet e NATO-s jashtë Ballkanit, veçanërisht duke përfshirë mbrojtjen kibernetike dhe forcat speciale në luftën kundër narkotikëve.

Disa mund të thonë se serbët janë shumë tradicionalisht afër Moskës, por ndërsa shikoj pragmatizmin e Beogradit nën Vuçiç dhe suksesin tonë për t’u bashkuar me shtetet e tjera të Ballkanit në NATO, mendoj se me kalimin e kohës sjellja e Serbisë dhe Bosnjës në aleancë është e mundur dhe e mençur. Kjo do të qetësonte më tej një gadishull të trazuar dhe do të ndihmonte në bllokimin e një pjese të rëndësishme të planeve të Putinit në një cep strategjik të Evropës.

James Stavridis është një kolumnist i Bloomberg Opinion,  admiral në pension i marinës amerikane, ish-komandant suprem aleat i NATO-s dhe dekan emeritus i Shkollës së Drejtësisë dhe Diplomacisë Fletcher në Universitetin Tufts.